In januari 2023 reisde ds. William Middelkoop naar Zuid-Afrika om de synode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika (GKSA) te bezoeken. Hij schreef een verslag.

Vrijdag 27 januari

Van 10.30 uur tot 22.30 uur duurt de vlucht naar Johannesburg. Bij aankomst slaap ik in een hotel op de luchthaven, omdat de broeders van de GKSA aangaven dat het niet veilig is om in de nacht te reizen met de auto.

Zaterdag 28 januari – mooie en ernstige gesprekken

Zaterdagmorgen haalt ds. Fanie Coetzee mij op. Hij is deputaat Buitenland van de GKSA, met Nederland als aandachtsgebied. Ik verblijf het weekend bij hem en zijn vrouw Judie. Ik word gastvrij ontvangen en we hebben in de avond een Afrikaanse braai. Daarbij komen ook prof. François Viljoen (NT) en zijn vrouw Anja Viljoen-Floor (dochter van prof dr. L. Floor) met hun gast Theo Jellema (GKv). Anja is afgestudeerd musicus. Bij de braai voeren we mooie gesprekken over de kerkelijke situatie, de politieke situatie en klassieke muziek.

Met Fanie Coetzee heb ik gesprekken over de situatie van vrouw en ambt. De synode opent komende week, maar er is een probleem. Er ligt een appel tegen de afvaardiging van de Streeksynode Pretoria. Deze streeksynode heeft namelijk besloten om geen afgevaardigden te kiezen uit gemeenten met vrouwelijke ouderlingen. Een appel kan echter pas behandeld worden als de vergadering is geconstitueerd. Hier kan de roepende kerk niet over beslissen. Daarom heeft men met twee andere kerkenraden overlegd en daar is men eenstemmig tot het volgende voorstel gekomen: de roepende kerk aanvaardt de afgevaardigden van de streeksynode Pretoria niet op dit moment en direct na de verkiezing van het moderamen zal de synode zich moeten uitspreken over het appel tegen de afvaardiging van de Streeksynode Pretoria. Gevolg is wel dat uit deze afgevaardigden geen moderamenlid gekozen kan worden.

Zondag 29 januari – over liefhebben en over lijden

Zondagmorgen bezoeken we de eredienst in Potchefstroom-Die Bult. Fanie doet het eerste deel van de dienst en vanaf de schriftlezing ga ik voor. Ik kreeg het verzoek om te preken in het Engels, omdat de jongere generatie in het Nederlands de preek niet goed kan volgen, ook al spreken zij Afrikaans. In andere delen van de dienst, zoals de schriftlezing en de zegen, gebruiken we Nederlands, voor de oudere leden, die ooit vanuit Nederland emigreerden. Ik preek over Efeze 5:2, de oproep van Paulus om elkaar lief te hebben. Na afloop is er in de tuin van de kerk tijd voor ontmoeting met koffie en thee. Ik spreek verschillende leden die een verleden hebben in Nederland.

De avonddienst is een dienst waarin thema’s worden behandeld en besproken. Een soort interactieve leerdienst. Fanie Coetzee heeft de leiding.  We beginnen met zingen van Psalm 42 en 73. Men sluit deze avond een serie zondagavonden af over ‘het lijden’. Prof. Dr. F. de Venter, prof. Dr. Chris van der Walt, Theo Havinga en ik zijn gevraagd om in de panelbespreking mee te doen en zo mogelijk daarin ook iets te zeggen over de oorlog in Oekraïne. Het levert een mooi gesprek op. Daarna leest Fanie psalm 131 en geeft daarbij uitleg hoe David in het lijden rust bij God als een klein kind bij zijn moeder.

Maandag 30 januari

Om 10.00 uur begint de synode. Fanie Coetzee opent de synode namens de roepende Kerk Potchefstroom Die Bult. Zij zijn altijd de roepende kerk. We zingen Psalm 150 en bidden om Gods zegen. We lezen Markus 8:31-33 en 9:2-8, de verheerlijking op de berg. De tekst is Markus 9:8.
We worden uitgenodigd om met de agenda en stukken van de synode een berg te beklimmen. Op een berg kun je de stilte zoeken om God te ontmoeten. Vaak zijn de bergen plaatsen waar God zich openbaart. Hier in Markus wordt Christus verheerlijkt. Hij is het midden van Elia en Mozes. De discipelen die erbij zijn, zijn getuige van deze ervaring. God wil hen laten zie wie Jezus werkelijk is. Niet wie ze denken dat Hij is, maar wat God openbaart is doorslaggevend. Voor Jezus gaat lijden, laat God hen dit zien.

Maar dan is daar het moment dat ze nog alleen Jezus zien. De hele wet die aan Mozes is geopenbaard, is vervuld in Hem. Alle profetieën van Elia worden vervuld in Hem.

Nu gaan we de berg weer af, maar met de wetenschap wie Jezus is. Alleen Hem houden we over. Aan Hem hebben we genoeg. Het gaat om de verheerlijking van Jezus. Laat de synode zo tot verheerlijking zijn van Hem, zo houdt ds. Coetzee de aanwezigen voor.

Wij worden bij de opening meteen geconfronteerd met de ‘beurtkrach’: tijden dat er geen elektriciteit is. Een generator zorgt dat we toch kunnen vergaderen.

De afgevaardigden

De wettigheid van de synode wordt vastgesteld. Zeven streeksynodes zenden allen twintig predikanten en twintig ouderlingen. Er zijn dus tweehonderdtachtig afgevaardigden.

Als de beurt is aan de streeksynode Pretoria, wordt uitgelegd waarom zij niet zonder meer kunnen worden toegelaten: er is een appel ingediend tegen de wijze van verkiezing van de Streeksynode Pretoria. Zij hebben namelijk besloten alleen afgevaardigden te kiezen uit kerken waar geen vrouwelijke ouderlingen zijn, omdat het in de GKSA voor vrouwen alleen mogelijk is om te dienen als diaken. De roepende kerk kan een appel tegen de handelwijze van de streeksynode Pretoria niet behandelen, dat is aan de synode.  

Er wordt opgeroepen om hierover niet in discussie te gaan, omdat dit de voortgang hindert. Maar dat roept juist reacties op, omdat sommigen wel willen reageren. Prof. Smit, hoogleraar kerkrecht, geeft de suggestie om voort te gaan en direct na de constitutie een commissie aan het werk te zetten. Deze commissie moet de kwestie bestuderen, zodat er voor de volgende synodes beleid gemaakt kan worden voor voor het geval er opnieuw appel wordt ingediend tegen een afvaardiging. De handelwijze roept bij een aantal afgevaardigden emoties op. Twee jonge broeders verlaten vanwege die emoties de vergaderzaal.

Verkiezing van het moderamen

Er wordt overgegaan tot verkiezing van het moderamen. De broeders van Streeksynode Pretoria stemmen niet mee en uit hen kan niemand worden gekozen. Het moderamen bestaat uit:

  • Piet Venter, voorzitter
  • Deon Lartz, vice-voorzitter
  • Carel Jansen, scriba
  • Pieter Kurpershoek, tweede scriba
  • Abel Modisha, tweede scriba
Nieuwe appelprocedure

In de middag wordt allereerst het appel behandeld tegen de afvaardiging van de Streeksynode van Pretoria. Er is een deputaatschap voor appelzaken. Zij hebben een voorstel tot besluit voorbereid en leggen dat voor. Daarin wordt voorgesteld het appel toe te kennen. Dat betekent uit te spreken dat de beslissing van de streeksynode om geen broeders te kiezen uit kerken die vrouwelijke ouderlingen hebben, wordt afgekeurd.

Hoe behandelt de GKSA appelzaken? Er is een op de vorige synode een nieuwe appelprocedure ingevoerd. Appelanten kunnen hun appel indienen bij het deputaatschap voor appelzaken. Zij gaan er direct mee aan de slag en doen op de synode een voorstel tot besluitvorming. Dit is ingevoerd, omdat in het verleden synodeleden moesten besluiten over appelzaken zonder dat ze genoeg tijd hadden, laat staan kennis, om een weloverwogen beslissing te nemen.

Na gedeeltelijk toewijzen van het appel is de vraag hoe het verder moet. Het blijkt dat de appelanten hebben aangegeven dat bepaalde punten door hen teruggenomen worden als hun appel wordt aanvaard, zodat de afgevaardigden van Streeksynode Pretoria alsnog kunnen worden toegelaten. Daar komt bezwaar tegen, omdat het lijkt dat deputaten hebben onderhandeld met de appelanten. Prof. Johannes Smit adviseert een commissie samen te stellen om een voorstel tot besluit voor te bereiden. Dit wordt overgenomen.

Bidstond

Maandagavond is de bidstond. Prof. Dr. G. Breed preekt over Efeze 4: 1 en 17. Paulus roept de gelovigen op te wandelen op een manier die past bij de roeping waarmee Christus hen heeft geroepen. Hij is zelf geroepen en weet zich een gevangene van de Heere. Die wandel betekent allereerst dat je leeft in de gezindheid van Christus: in nederigheid, zachtmoedigheid, lankmoedigheid en liefde. Je gedrag is dan ook gebaseerd op de Waarheid van God. De gaven die Christus je heeft gegeven, wil je dan inzetten om Hem te dienen en te verheerlijken. Paulus zegt dit ter bemoediging. Professor Breed roept de synodeleden in de synode te handelen en te wandelen op een manier die de roeping van Christus waardig is.

De buitenlandse kerken brengen de groeten over: broeder Patrick Wick uit Zuid-Soedan, broeder Athanasi Kabongo uit Congo, broeder Hiralal Solanki uit India, broeder Jason Tuinstra van de URCNA van Noord-Amerika, broeder Reinier Noppers van de RCNZ, broeder Theo Havinga van de GKv en broeder Imre Szoke van de kerken in Centraal-Europa. Als hekkensluiter mag ik namens de CGK spreken.

Over de afvaardiging

Na de bidstond wordt nog vergaderd. De commissie brengt advies uit om de afgevaardigden van Streeksynode Pretoria te aanvaarden. Dit omdat ze niet alsnog een afvaardiging kunnen regelen en omdat het de zaak van Gods Koninkrijk schaadt als een deel van de kerken niet vertegenwoordigd is. Prof. J. Smit (kerkrecht) adviseert dit voorstel niet aan te nemen. Als mensen in appel gaan bij de kerk of de overheid, zal het namelijk tot grote problemen leiden. Desondanks wordt het voorstel van de commissie met meerderheid van stemmen aangenomen.

Dinsdag 31 januari – instructies en bezwaarschriften

De broeders van Streeksynode Pretoria worden aanvaard als leden van de synode. Er wordt gevraagd om niet alleen hen op te laten staan bij de openlijke geloofsverklaring, maar dat met alle aanwezigen te doen als teken van eenheid. Dit voorstel wordt overgenomen.

Elke morgenvergadering worden de notulen van de vorige dag vastgesteld. Op die manier is aan het einde van de synode de acta vastgesteld.

De kerk in Namibië

Een aantal bezwaarschriften en instructies worden besproken. Daaronder is een instructie om de kerk van Namibië de weg naar meer zelfstandigheid te laten gaan. Nu heet de kerk in Namibië nog de Gereformeerde Kerk van Zuid-Afrika. Sinds 1990 is Namibië een zelfstandig land, en los van Zuid-Afrika. Omdat die tijd van overheersing van Zuid-Afrika ook schaduwzijden had, ligt de aan Zuid-Afrika gekoppelde kerknaam gevoelig. Wijziging van de naam in de toekomst is beter. Dit proces is in 2017 gestart. Men stelt voor dat de kerk van Namibië een zelfstandige Nationale Synode gaat vormen, die blijft vallen onder de Algemene Synode van de GKSA. Een stap dus in het proces van verzelfstandiging.

Vrouw en ambt

Er zijn twee instructies binnengekomen hoe men moet omgaan met kerken die besluiten hebben genomen die in strijd zijn met de besluiten van de GKSA, zoals inzake vrouw en ambt. Er wordt langdurig doorgesproken over de vraag of deze instructies puur kerkrechtelijk behandeld moeten worden of inhoudelijk. Afgevaardigden laten merken hoezeer dit punt hen bezighoudt, waarbij soms een hele verhandeling gegeven wordt over de Bijbelse lijnen rond vrouw en ambt. In de synode van 2015 is een besluit genomen wanneer een zaak wezenlijk is en wanneer niet. Meerdere broeders benadrukken dat vrouw en ambt een wezenlijke zaak is.  

Liederen

Er staan een aantal liturgisch zaken op de agenda. Iedere synode worden nieuwe liederen voorgesteld om vrij te geven voor gebruik in de eredienst. Het maakt zichtbaar hoe meertalig de GKSA is, want er zijn voorstellen voor liederen in Afrikaans, Sesotho, Setswana, Sepedi, Venda en Engels. Het Book of Worship wordt als berijming voor de Engelstalige kerken vrijgegeven. Deze berijming is in gebruik bij de Christian Reformed Churches of America en Reformed Presbyterian Church of North America.  

Woensdag 1 februari – de theologische opleiding

We beginnen een half uur later. Het moderamen heeft eerst vergaderd met het curatorium. Er is namelijk een brief binnengekomen van de North West Universiteit (NWU) dat zij per direct de banden met de GKSA verbreken. De GKSA spreekt deze synode over de plannen om als gevolg daarvan een eigen academie op te richten.

Dit is een pijnlijke zaak, want de oorsprong van de universiteit in Potchefstoom is de Theologische School van de GKSA. Toen de universiteit uitgroeide, benoemde het curatorium van de GKSA de professoren voor de Theologische Faculteit en nam de North West Universiteit dat over.
Vanaf 1997 zijn er allerlei onderwijsontwikkelingen geweest onder invloed van het overheidsbeleid en de veranderde politieke situatie. De universiteit, die van oorsprong christelijk is, mocht vanaf dat moment geen geloofsachtergrond meer dienen als grondslag hebben. Door een overeenkomst van de NWU en de GKSA kon men zelfstandig professoren benoemen. Daarmee had de Theologisch School een grote invloed.

De universiteit heeft nu dit benoemingsbeleid gewijzigd en benoemt zelf professoren en bepaalt zelf de inhoud van het curriculum. Dit leidde tot spanningen rond de benoemingen die al gemeld zijn op de synode van 2018. Momenteel zijn de professoren van de GKSA nog aangesteld door de NWU, na voordracht van de GKSA. Maar wanneer zij met emeritaat gaan, benoemt de universiteit zelf opvolgers. Ook financieel zijn er veranderingen gekomen. De financiële bijdragen vanuit de kerken worden als bijdragen gezien, waarbij de North West Universiteit zelf mag bepalen of ze het bedrag besteden aan het doel waarvoor het is gegeven.

Als gevolg van de toenemende zorgen zag het curatorium zich gedwongen na te denken over de toekomst. Er wordt een plan gepresenteerd om een nieuwe zelfstandige theologische academie op te richten. Daarbij is de constructie dat de huidige professoren voor een deel in dienst zijn van de NWU en voor dertig procent in dienst van de nieuwe academie. Daarmee zal ook dertig procent van de salarissen voor rekening zijn van de GKSA.

Zondag 29 januari heeft de NWU een brief gestuurd, waarin zij melden dat ze deze toekomstige overeenkomst per direct hebben verworpen. Dat betekent dat de verantwoordelijkheid voor de profesoren, studenten en inhoud van het onderwijs nu volledig in handen is van de NWU. De GKSA heeft momenteel geen enkele zeggenschap meer. Tegelijkertijd maakt de universiteit kosteloos gebruik van de gebouwen van de GKSA.

De vraag is wat nu de financiële situatie is voor de profesoren. Zij zijn in dienst van de NWU, die verplicht is hen te blijven betalen. Nu de NWU de voorgestelde overeenkomst zondag heeft verworpen, is het bovendien de vraag hoe het zal gaan met gebruik van de gebouwen van de GKSA door de NWU. Ook het bezit/gebruik van de bibliotheek is een bijzonder punt van zorg.

Het plan voor een nieuwe opleiding wordt gepresenteerd. De urgentie daarvan is door de huidige situatie alleen maar toegenomen, temeer omdat de komende jaren vijf professoren met emeritaat gaan. Deputaten kerkrecht reageren op het voorstel voor een nieuwe opleiding. Ze laten merken nogal wat vragen te hebben en wekken de indruk geen voorstander te zijn van een nieuwe opleiding, maar alles te willen doen om met NWU door te gaan.

Een nieuw deputaatschap moet zich gaan bezighouden met de situatie dat gemeenten die zich niet houden aan de synodebesluiten. Het moderamen vraagt of ik mee wil kijken bij de formulering van de instructie voor dat nieuwe deputaatschap. Het is immers van belang dat de juiste opdracht wordt gegeven. Ook vragen diverse broeders en het moderamen om de rapporten van onze kerken over vrouw en ambt en kerkzijn. We betekenen als kerken veel voor elkaar.

Donderdag 2 februari

In de morgenvergadering dienen de rapporten over catechese, jeugdwerk, christelijk onderwijs en contact met de overheid.

Christelijk onderwijs

Er is een deputaatschap voor christelijk onderwijs. Zij spreken hun zorg uit, omdat het christelijk onderwijs steeds meer verwatert. Onder druk van de overheid wordt onbijbels onderwijs inzake LHBTIQ+ gegeven. In lesmateriaal wordt Gods naam misbruikt en het personeelsbestand in de christelijke scholen vergrijst. Dat geeft zorg voor de toekomst. Er worden hier en daar private christelijke scholen opgericht. Het deputaatschap krijgt de vermaning dat ze veel te weinig hebben gedaan en wordt aangespoord veel meer voorlichting te geven aan de kerken en de leden over het belang en de werkelijke inhoud van christelijk onderwijs.

Buitenlandse contacten

In de middag komt het rapport van deputaten buitenlandse contacten aan de orde. Er zijn contacten met een kerk in Congo, Angola, Japan, India, Zuid-Korea, Kenia, Oeganda, Soedan, Australië, Mexico, Noord-Amerika, Zuid-Amerika, Verenigd Koninkrijk, Nieuw-Zeeland, Hongarije, Botswana, Malawi, Mozambique en in Nederland met de CGK, NGK en GKv.

Op de laatstgehouden synode van de GKv, in januari 2020, heeft de GKSA zijn zorg uitgesproken over de ontwikkelingen rond vrouw en ambt. Er wordt besloten om, nadat de NGK en GKv in 2023 één kerkverband zijn geworden, het gesprek met hen aan te gaan.

Tijdens de vergadering horen we op het dak meerdere malen gerommel. Het blijken dertig blauwapen te zijn. Welkom in Afrika.

Vrijdag 3 februari

Bespreking vindt plaats van de rapporten over de binnenlandse kerkelijke contacten. Zo heeft men contact met de Afrikaanse Protestantse Kerk, de Rynse Kerk, de Calvijn Protestantse Kerk, Vrije Gereformeerde Kerk en het Kairos Netwerk (een bijbelgetrouwe groep kerken in de NG-kerk).

De synode vergadert nog tot en met zaterdag fysiek en wordt de week erna online voortgezet.

Zaterdagavond stuurt Pieter Kurpershoek me de persverklaring over het besluit over de opleiding. Een gesprek met NWU heeft niet tot opening voor vervolggesprekken geleid. Dit betekent dat per 2026 de huidige samenwerking met NWU beëindigd. Daarom gaat men verder met het plan tot het starten van een Gereformeerde Theologische Academie. Een ingrijpend besluit, want de NWU is ontstaan uit de theologische school van de Dopperkerken. Daaruit ontstond de christelijke universiteit van Potchefstroom die uiteindelijk opging in de NWU. Een geschiedenis van honderdvijftig jaar komt ten einde. In de persverklaring spreekt men het vertrouwen uit dat de zegen die God honderdvijftig jaar geleden gaf, bij de oprichting van de opleiding, ook nu hen zal vergezellen.

Deel dit artikel via

Ook interessant voor u