Margreet van Beest-Bons woonde en werkte jaren als missionaire diaconale werker in Oekraïne, samen met haar man Jan, in Het Anker, Zjytomyr. Ze vertrok met de huidige projectcoördinator Iryna naar Oost-Oekraïne om de militairen aan het front te bemoedigen. Een reis over de vele dodelijke slachtoffers en gewonden, de zinloosheid, nepnieuws, herstel en wederopbouw van dit verscheurde land. Het is vooral een verslag geworden over onrecht én gerechtigheid.
We worden verwacht
Het is de nacht van maandag 14 op dinsdag 15 oktober. Zojuist heeft de chauffeur na vier uur rijden de bus op de vluchtstrook neergezet om te wisselen met zijn collega. Aan de verkeersborden te zien zijn we de Poolse grens gepasseerd. Even was ik in slaap gedommeld, maar ineens ben ik weer klaarwakker.
Maandagmorgen vroeg zijn we vertrokken vanaf busstation Rotterdam Centraal en inmiddels zijn we duizend kilometer dichterbij onze eerste bestemming gekomen: de stad Zjytomyr. Berichtjes als ‘Jullie huis staat klaar’ en ‘Dinsdagavond gaan we barbecueën en we hopen dat je na de lange reis nog puf hebt om naar ons toe te komen, al is het maar voor een omhelzing’ laten zien dat er op me wordt gewacht. Wat wil ik nog meer? Ik voel me een gezegend en rijk mens. Er wordt naar mijn komst uitgekeken en ook ik kan haast niet wachten om onze vrienden weer te zien en te omhelzen en om me weer te bewegen in de stad die me zo vertrouwd is.
Gedreven en geroepen
Toch is het doel van deze reis anders dan alle reizen van voor 24 februari 2023. Ook de omstandigheden zijn anders. Het land is in oorlog en verwikkeld in een felle strijd. Oekraïners vechten voor hun leven en voor hun vrijheid. Dagelijks zijn er aanvallen met raketten en drones en vallen er doden en gewonden. Op verschillende websites van de Nederlandse overheid staat dan ook dat alle reizen naar Oekraïne worden afgeraden.
Ik ben me ervan bewust dat reizen naar Oekraïne, vooral naar Oost-Oekraïne, risico’s met zich meebrengt. Maar al zal ik met deze reis niet de hele wereld veranderen en redden, vanuit het diepste van mijn binnenste weet ik me gedreven en geroepen door God: om ‘recht te doen en trouw te zijn’ door me metterdaad in te zetten voor een menswaardig bestaan voor de ander.
God zal recht doen
Ik ben verontwaardigd over het onrecht in Oekraïne en over het onrecht wereldwijd. Er is zoveel oorlogsgeweld. Af en toe overvalt een gevoel van zinloosheid mij. Maar met deze reis mag ik handen en voeten geven aan gerechtigheid. Als team van Het Anker hebben we de mogelijkheid om Gods liefde en de boodschap van hoop te verspreiden: God zal opstaan en rechtdoen aan iedereen die onrecht aangedaan is. Ik mag op reis gaan in het geloof en de wetenschap van de beschutting van de Allerhoogste, zoals in Psalm 91 staat. Met deze psalm worden Oekraïense soldaten vaak bemoedigd en het is deze psalm die voortdurend tijdens onze reis meegaat.
Met een hoofd vol gedachten kijk ik uit het raam van de bus. Het is een heldere nacht en de hemel staat tjokvol sterren. Ik probeer nog verder te kijken dan de sterren. Ik weet dat God met mij is en dat zijn hulp vanuit de hemel komt. Af en toe vang ik een vlaag op van een gesprek van Oekraïense medereizigers, over militaire begrafenissen, bombardementen, familieleden, corruptie, het regelen van documenten en doktersbezoeken.
Langzaam gaat de nacht voorbij, het morgenlicht breekt door de duisternis.
Het hulpkonvooi
Het is donderdagmorgen 19 oktober. Gisteren hebben we samen met het team de laatste voorbereidingen getroffen voor onze reis naar het oosten. Drie bussen en een aanhanger vol hulpgoederen staan klaar voor vertrek. Een pastor van een baptistengemeente uit de omgeving van Zjytomyr en een kapelaan van het Oekraïense leger reizen met ons team en een aantal vrijwilligers mee. Het klinkt gek, maar we hebben allemaal uitgekeken naar deze reis en we hebben er ook enorm veel zin in. We zijn dankbaar dat Gos ons de mogelijkheid geeft om dit werk te doen en dat er zoveel mensen zijn die dit financieel mogelijk hebben gemaakt. Voor we gaan rijden, danken we samen onze God en vragen Hem om zijn zegen en bescherming.
Geen woorden voor het leed
Op de route van het westen naar het oosten van Oekraïne moet je langs talloze bewaakte ‘checkpoints’. Via de provincies Kyiv, Poltava en Charkiv zijn we na bijna twaalf uur rijden in de buurt gekomen van de stad Slovjansk. Het laatste deel van de reis hebben we afgelegd over Oekraïens grondgebied dat bezet was door Rusland, maar na verloop van tijd door het Oekraïense leger is bevrijd.
Als we door de stad Izium rijden, denk ik terug aan de beelden en de berichten over de massagraven die hier gevonden zijn. Wooncomplexen en woonwijken zijn verwoest door raketten. Veel mensen zijn via humanitaire corridors uit deze stad gevlucht.
Met Iryna praat ik over wreedheid, terreur, trauma, geweld, marteling en massamoord. Mijn brein maakt overuren. De omvang van het leed en het menselijk drama is niet te bevatten en ons gesprek valt al snel stil. Het is simpelweg te afschuwelijk voor woorden.
Onderweg heeft de Air Alarm-app al een aantal keren een alarmmelding gegeven. Dat betekent dat de luchtaanvallen ook overdag doorgaan. En nu staan we dan in het pikdonker bij het checkpoint van de provincie Donetsk. Allerlei (persoonlijke) documenten, de lading van de bussen en de aanhanger en zelfs onze mobiele telefoons worden gecontroleerd.
Militaire voertuigen rijden af en aan. Het is alsof ik een andere wereld ben ingestapt. Hier kent de vrijheid en vrede een (te) hoge prijs. Dit overstijgt alle ratio. Het onrecht maakt me onrustig. Deze reis maak ik om samen met de andere teamleden aanwezig te zijn in de misère en mee te voelen, mee te dragen en mee te lijden met de pijn en het leed van onze Oekraïense naaste.
Moed om op te treden
Midden in de nacht snijden we tientallen kilo’s aardappen en uien voor de volgende dag. We praten na over de lange reis en concluderen we dat deze motivatie niet zomaar uit onszelf komt. Hier raakt de hemel ons hart met de geest van Gods liefde en verbondenheid, vrede en gerechtigheid. God roept ons om dit te doen en dit geloof heeft ons in beweging gezet. Ik deel met hen de woorden uit het lied Maak ons hart onrustig en in het bijzonder de woorden:
Steek in ons uw woede aan om het onrecht te weerstaan!
Geef ons moed om op te treden. Laat ons vechten voor de vrede.
Want het is Uw koninkrijk tot in eeuwigheid.
Er volgt in koor een luid: ‘Amin, amin, amin.’
Even later loop ik buiten naar het toiletgebouw. Ik hoor een explosie en kijk naar boven en bid: ‘God, bij U weet ik me veilig. Alleen zo kan ik in vrede gaan liggen en in slaap vallen. Bewaar ons alstublieft.’
Koken voor militairen
Na een korte nacht vertrekken we richting onze werkplek van deze dag, een plek langs een van de bevoorradingswegen naar de frontlinie van het Oekraïense leger. Biddend beginnen we deze dag en vragen God om bewaring en een zegen, en om wijsheid om de juiste woorden te mogen spreken tegen de militairen die we zullen ontmoeten.
Vol enthousiasme en vuur gaan we aan de slag. Honderden militairen genieten deze dag van een warme maaltijd en nemen ook nog maaltijden voor hun kameraden mee. We delen medicijnen uit en thermokleding, persoonlijke verzorgingsproducten, ratten- en muizengif voor in de loopgraven, fruit, water, koffie en thee, koeken, snoep en camouflagenetten. De militairen zijn blij en dankbaar met onze hulp. Tegelijkertijd hebben wij de mogelijkheid om hen te bedanken.
Bidden om vrede
Met verschillende militairen praten we over angst en hoe het is om dagelijks om te gaan met spanning en onzekerheid. Een van de militairen vertelt me: ‘Alleen een dwaas kent geen angst.’ Een kapelaan die ik spreek, zegt dat de strijd zwaar is en dat iedereen bidt. ‘Bid voor ons’, is zijn verzoek als we afscheid nemen.
Het is een indrukwekkende en intensieve dag. Aan het einde van de dag danken we God op deze niet alledaagse werkplek. We danken Hem voor zijn bewaring en de bijzondere ontmoetingen en gesprekken met de militairen. In de verte horen we de explosies en we bidden God om bescherming van het Oekraïense leger en om kracht en moed om het iedere dag vol te kunnen houden. We smeken God om vrede en vrijheid voor Oekraïne maar ook wereldwijd.
Na het gebed kijken we elkaar aan. We ervaren de vrede en aanwezigheid van God op deze oorlogsplek. De situatie verandert niet, want de oorlog is niet voorbij, maar we mochten deze dag God aan het werk zien en getuigen zijn dat de hemel de aarde raakt.
Spoor van vernieling
De volgende dag bezoeken we de inwoners van drie bezette, maar later door het Oekraïense leger heroverde dorpen in de provincie Charkiv. De kapelaan van ons team vertelt dat veel jonge meisjes in de zeven tot acht maanden bezetting in kelders hebben gewoond, om te voorkomen dat ze lichamelijk misbruikt zouden worden. Alleen ’s nachts kwamen ze even naar buiten om frisse lucht te happen.
De meeste mensen die we in deze dorpen ontmoeten, zijn ouderen. Er zijn maar een paar kinderen. Je ziet de ontreddering en vermoeidheid op hun gezichten. Tweeënhalf jaar oorlog laat niet alleen een spoor van vernieling achter wat betreft de burgerdoelen die geraakt zijn. De impact op de persoonlijke levens van mensen is niet de beschrijven.
De dorpsbewoners delen hun verdriet, afschuw, angst, pijn, leegheid, boosheid en machteloosheid. Maanden leven in onzekerheid omdat je niet weet of je in het volgende uur zal leven of sterven. Dit zijn de gevolgen van duivels terreur. Hoe houd je dit vol? De frustratie spat er soms af. Dit is leven om te kunnen overleven. Heel even mogen we op deze dag hun leven binnenstappen om hen te laten weten dat ze er niet alleen voor staan. Ik voel me verbonden met Oekraïne, de mensen en hun lot. Ik voel me verbonden met de littekens van bijna duizend dagen oorlog in Oekraïne.
Niet alleen
We geven de mensen levensmiddelen, medicijnen, schoonmaakmiddelen en persoonlijke verzorgingsproducten. En door middel van een kort woord uit de Bijbel, liederen en gebed vertellen we over Jezus, onze hoop.
Tijdens ons gebed horen we hoe het Oekraïense afweergeschut een aantal drones uit de lucht schiet. Later komt er een vrouw naar me toe en vraagt of ze me mag omhelzen: “Dankjewel voor alles, door jullie komst en je omhelzing voel ik me niet alleen.”
Wat een tegenstelling met het leven in het westen. En weer klinken die woorden in m’n hoofd: ‘Steek in ons uw woede aan om het onrecht te weerstaan!’ Ook al lijkt deze hulp als een druppel op een gloeiende plaat, we geloven dat God ervoor zal zorgen dat deze druppels een beker koud water worden.
Veerkracht
Wanhoop en hoop, verdriet en blijdschap, woede en berusting, machteloosheid en herstel, angst en kalmte. Alle emoties en gevoelens komen tijdens deze reis voorbij. We zien verwoesting en wederopbouw, zinloosheid en veerkracht.
De omvang van het menselijk leed is niet te bevatten. Er is veel onbegrip voor het waarom van deze oorlog. Je voelt de onmacht en de frustratie. Tegelijkertijd zien we dat het leven doorgaat. De veerkracht en doorzettingsvermogen van de Oekraïeners zijn in alles zichtbaar. Huizen en appartementen worden gerenoveerd of nieuw gebouwd, gekocht en verkocht. Koffiezaakjes en restaurants zijn open. Ook wij zitten op een avond gezellig met vrienden in een restaurant te genieten van elkaar en van heerlijk eten, terwijl ‘s nachts het luchtalarm afgaat vanwege massale drone-aanvallen.
Geloof en vertrouwen
Het eerste gespreksonderwerp van de volgende dag is een hevige explosie, waar ik ’s nachts van wakker schrok. Het gaat over ballistische raketten, kamikazedrones, shahed drones en glij- of zweefbommen. Woorden waarvan ik nooit had kunnen denken, dat ik die in de Oekraïense taal zou leren. Toch eindigen deze gesprekken met onze vrienden altijd met het uitspreken van het geloof in en vertrouwen op God: ‘Ook al begrijpen we er soms helemaal niets van, toch ervaren we dat God zorgt. Zonder Hem zijn we nergens en alleen bij Hem zijn we veilig.’
Ik ben me er voortdurend van bewust dat nu een ander het slachtoffer was, maar dat ik geen enkele garantie heb dat ik niet zelf het slachtoffer kan worden.
Op handen gedragen
Ik zie de dood van dichtbij als ik de begrafenis bijwoon van een 22-jarige militair die aan het front is gesneuveld. Zijn vader is een van de voorgangers van een baptistengemeente in Zjytomyr. Juist bij het graf van zijn kind vertelt die voorganger over het Leven. Het leven in Christus. En dit is ook de hoopvolle boodschap die we tijdens onze reis mogen horen én doorgeven. De woorden ‘dat er geen groter liefde is dan je leven te geven voor je vrienden’ klinken bij de begrafenis van deze jongen, die voor altijd 22 jaar zal zijn, totaal anders. Hier krijgt deze boodschap een diepere dimensie.
Op de militaire begraafplaats in Zjytomyr denk ik weer aan Psalm 91. God geeft zijn engelen de opdracht om over ons te waken, waar we ook zullen gaan, we zullen op handen worden gedragen. Dit overstijgt de loeiende sirenes van het luchtalarm, de explosies van de raketaanvallen en bombardementen. En zelfs de dood. In dat vertrouwen mochten we deze onvergetelijke en bijzondere reis maken. God is goed!
Twaalf dagen na ons vertrek arriveren we op het treinstation in Gouda. Het is zaterdagavond. De reis van totaal zo’n zesduizend kilometer zit erop.
Over het project
Lees hier meer over Het Anker, het project waar Margreet leiding aan gaf. Na haar vertrek nam Yrina Linnyk het over. Op dit moment worden er vluchtelingen uit Oost-Oekraine opgevangen in Het Anker. Onze steun blijft onverminderd.
